PRAWDY WIARY

Koncepcja duszy i poznania u Arystotelesa i Tomasza z Akwinu
Koncepcja duszy i poznania u Arystotelesa i Tomasza z Akwinu

Koncepcja duszy i poznania u Arystotelesa i Tomasza z Akwinu.
Arystoteles:

   Dusza stanowi w systemie Arystotelesa formę życia organicznego. Dusza ludzka (rozum, νοῦς nus) stała się najdoskonalszą z form; jedyną, która posiadła zdolność rozumienia świata zewnętrznego i świadomość samej siebie. Jako najdoskonalsza jest też najbliższa połączenia się z Bogiem. Dusza jest jednak tylko formą materii, nierozerwalnie z nią związaną. Dusza i ciało człowieka tworzą więc swoistą całość, a nie dwa oddzielne byty.

   Składniki duszy ludzkiej

Arystoteles wyróżniał trzy części duszy, odpowiadające różnym poziomom organizacji życia:

dusza wegetatywna wiąże się z odżywianiem i rośnięciem; stanowi formę roślin, zwierząt i ludzi [nefesz]
dusza zmysłowa czyni zdolnym do postrzegania i poruszania się; stanowi formę u zwierząt i ludzi [ruach]

rozum występujący wyłącznie u ludzi, który z kolei dzieli się na [neszama]
rozum bierny, receptywny
rozum czynny, który, nie będąc powiązany z ciałem (stanowiąc czystą formę), jest nieśmiertelny.

 

Św. Tomasz:

   Dzięki przyjęciu koncepcji Arystotelesa, uzyskuje filozoficzne fundamenty, aby porzucić pogląd Platona, że tylko dusza jest człowiekiem, a ciało jest nie częścią, lecz narzędziem (lub więzieniem) człowieka.

Doktor Anielski przedstawił nową wizję człowieka - wizję chrześcijańską, w której człowiek jest substancjalnym zjednoczeniem duszy, czyli formy oraz ciała - materii. Postrzegał człowieka jako duchowo-cielesną jedność (tzw. compositum). Ciało nie jest więzieniem dla duszy, tylko jej niezbędnym dopełnieniem w wymiarze życia doczesnego Dusza po śmierci ciała może istnieć oddzielnie jest bowiem nieśmiertelna, nie jest jednak bytem ludzkim. Dusza decyduje o przynależności jednostki do gatunku ludzkiego. Tomasz argumentuje, iż skoro dusza wykonuje działanie nie organiczne, a więc działanie samej tylko formy (np. poznanie umysłowe). Zatem jest samoistna, nie cielesna, zasadniczo różni się od duszy zwierzęcej i nie ginie ze śmiercią człowieka. Akwinata w duszy ludzkiej zakorzenia trzy ludzkie działania (władze): siłę życiową [nefesz], spostrzeżenia zmysłowe [ruach], dążenia instynktowne i rozum [neszama].
   Natomiast w ciele funkcje wegetatywne: rozrodczą, wzrostu i odżywiania

Św. Tomasz w nauce o poznaniu stał na stanowisku poznania poprzez doświadczenie oraz łączności poznania umysłowego ze zmysłowym. W takim ujęciu poznanie miało charakter receptywny, to znaczy brały w nim udział przede wszystkim zmysły i dopiero uzyskane na tej drodze dane opracowywane były przez rozum. Filozof dokonał rozróżnienia między zmysłami zewnętrznymi a zmysłami wewnętrznymi. Te pierwsze odpowiedzialne były za kontaktowanie się człowieka ze światem zewnętrznym, i należą do nich: dotyk, smak, węch, słuch i wzrok. Jeśli chcemy poznać jakąś rzecz musimy upodobnić się do poznawanego przedmiotu, wczuć się w jego rolę. Przedmiot wnika w naszą duszę, dzięki czemu możemy go dokładniej poznać. Umożliwiają to nam zmysły. Poznanie opiera się na współpracy zmysłów z rozumem. To dzięki zmysłom umysł w dalszej fazie poznania może zgłębić naturę danego przedmiotu.

W doczesnym życiu umysł, złączony z ciałem, nie może obejść się bez pośrednictwa zmysłów. Od władz zmysłowych musi się rozpoczynać proces poznania. Przedmioty materialne możemy poznawać rozumem. Natomiast własną duszę tylko pośrednio na drodze refleksji.

Poza poznaniem zmysłowym (naturalnym) istnieje jeszcze poznanie nadprzyrodzone: wiedza wlana i wizja uszczęśliwiająca.

 

Wiedza wlana.  

    Umysł ogarnięty Boskim światłem wprowadzony zostaje w nowy rodzaj poznania opartego już nie o działanie zmysłów, ale o tchnienie Ducha Świętego. Ten nowy typ poznania polega na tym, że wiedza pojęciowa traci swe znaczenie, w poznaniu przekazywana jest naga substancja (sustancia desnuda). Dzięki wlanej wierze dokonuje się zjednoczenie umysłu z Boską Mądrością. Jest mową Boga, czyli mową czystego ducha do czystego ducha duszy, gdyż jest bez formy poznawczej typowej dla funkcjonowania umysłu.

Wizja uszczęśliwiająca, jest to wizja Boga jaka dostępują zbawieni w Niebie. Jej istota jest intuicyjne i bezpośrednie oglądanie Istoty Boga (1Kor 13:12 BT "Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno; wtedy zaś [zobaczymy] twarzą w twarz: Teraz poznaję po części, wtedy zaś poznam tak, jak i zostałem poznany."). Wizja ta w drugorzędnym sensie rozciąga się na rozciąga się na wszystko, co znajduje się w polu zainteresowania tego kto jej dostapił. Według św. Tomasza wizja ta może być w wyjątkowych okolicznościach i na krótki czas również w życiu doczesnym np. Mojżeszowi (Wj 34,28-35) i Pawłowi (2 Kor 12,2-4).

   Jezus posiadał wszystkie te rodzaje wiedzy: Pierwszy z nich to wiedza widzenia uszczęśliwiającego - taka, jaką posiadają w niebie święci, którą Jezus posiadał od momentu poczęcia. Drugi rodzaj wiedzy to wiedza wlana, dzięki niej miał świadomość, kim naprawdę jest (Synem Bożym) i jaką ma do spełnienia misję. Oraz- wiedzą nabytą, czyli zdobywać wiadomości o tym, czego, będąc człowiekiem, trzeba uczyć się w sposób doświadczalny. Jako taka nie mogła być ona nieograniczona; realizowało się w warunkach historycznych Jego istnienia w czasie i przestrzeni. Dlatego Syn Boży, stając się człowiekiem, mógł wzrastać "w mądrości, w latach i w łasce" (Łk 2, 52)